Mali Mistrzowie – tramwajem do Mistrzejowic

W Gülermak wierzymy, że budowanie miasta to nie tylko realizacja inwestycji, ale także edukacja i inspirowanie najmłodszych.

Dlatego jako wykonawca linii tramwajowej do Mistrzejowic już od trzech lat prowadzimy warsztaty edukacyjne „Mali Mistrzowie – tramwajem do Mistrzejowic”, w których biorą udział dzieci z krakowskich przedszkoli i szkół podstawowych. Od 2023 roku mieliśmy przyjemność poprowadzić zajęcia dla aż 52 grup z okolic Prądnika Czerwonego i Mistrzejowic. To oznacza, że ponad 950 najmłodszych krakowian mogło poznać największą obecnie inwestycję transportową w mieście i dowiedzieć się, jak wygląda praca inżyniera.

Za nami drugie z tegorocznego cyklu warsztatów w tym roku!

W środę 6 maja mieliśmy przyjemność gościć grupę dzieci z Samorządowego Przedszkola nr 65 “Perełka”. Podczas zajęć przedstawiliśmy im świat budowy od środka oraz pokazaliśmy, jak powstaje infrastruktura, z której będą korzystać w przyszłości. Jak na prawdziwej budowie przystało, zaczęliśmy od zasad bezpieczeństwa i wyposażenia ochronnego – były kaski, kamizelki odblaskowe i robocze buty. Podczas zajęć mali uczestnicy poznali także zawody związane z budową oraz maszyny wykorzystywane przy inwestycji.

Największe emocje? Oczywiście praktyka!

W kolejnej części warsztatów dzieci wcieliły się w rolę małych inżynierów. Wspólnie zbudowały model trasy tramwajowej pod okiem wybranego przez siebie „kierownika budowy”.

Cieszymy się, że możemy rozbudzać ciekawość najmłodszych i pokazywać im, jak wygląda budowanie nowoczesnego Krakowa.

Kolejne serie warsztatów już w planach!

Czytaj dalej

Harmonogram prac i oddawania kolejnych etapów inwestycji KST IV

Trwa intensywna faza robót infrastrukturalnych na budowie Tramwaju do Mistrzejowic.  Prace toczą się równolegle w wielu lokalizacjach i wchodzą w etap finalizacji. Już w najbliższych tygodniach mieszkańcy odczują realne efekty finalizacji robót. Sukcesywnie otwieramy kolejne fragmenty ulic, chodników i tras rowerowych. Przedstawiamy harmonogram udostępniania poszczególnych odcinków do ruchu w maju i czerwcu.

Harmonogram udostępniania kolejnych etapów inwestycji

13 maja – otwarcie Ronda Polsad

13 maja otwieramy Rondo Polsad w ruchu okrężnym, co oznacza likwidację ronda tymczasowego u zbiegu ul. Lublańskiej i al. Bora-Komorowskiego oraz przywrócenie docelowej organizacji ruchu w tej części miasta. Rondo będzie przejezdne, ale do 20 czerwca prowadzone będą jeszcze prace wykończeniowe związane z jego ostatecznym kształtem. Chodzi o tzw. geometrię ronda, czyli docelowy układ pasów ruchu, krawężników, wysp dzielących i zjazdów. Są to elementy, które poprawiają płynność i bezpieczeństwo jazdy, ale ich wykonywanie może chwilowo powodować zwężenia jezdni lub krótkie utrudnienia.

22 maja – otwarcie wschodniej jezdni ul. Meissnera i wlotu ul. Łąkowej

22 maja udostępnimy do ruchu wschodnią jezdnię ul. Meissnera wraz z wlotem ul. Łąkowej.Żeby było to możliwe, od 30 kwietnia trwają tam prace wykończeniowe przy drodze i jej najbliższym otoczeniu. Powstają nowe chodniki, a sama jezdnia otrzymuje kolejne warstwy asfaltu. Najpierw układana jest warstwa bitumiczna, która wzmacnia konstrukcję drogi i przenosi obciążenia od samochodów, a następnie warstwa ścieralna, czyli górna, gładka nawierzchnia, po której odbywa się ruch. Równolegle kończona jest budowa drogi dla rowerów na odcinku od al. Jana Pawła II do Ronda Młyńskiego, co planowane jest do 20 maja. Wszystkie prace bezpośrednio związane z nawierzchnią jezdni zostaną zakończone jeszcze przed jej otwarciem, jednak w trakcie robót mogą pojawiać się przejściowe utrudnienia zarówno dla pieszych, jak i kierowców.

23 maja – otwarcie Ronda Młyńskiego

23 maja otwieramy Rondo Młyńskie dla ruchu samochodowego. Zanim rondo zostanie w pełni udostępnione, wykonawca zakończy prace niewidoczne na pierwszy rzut oka, ale kluczowe dla trwałości drogi. Chodzi o kanalizację sanitarną biegnącą pod jezdnią oraz roboty ziemne po północnej stronie, czyli przygotowanie gruntu pod asfalt. Po ich zakończeniu możliwe będzie ułożenie kolejnych warstw nawierzchni. Dokończone zostaną także chodniki i krawężniki. W trakcie tych końcowych prac mogą wystąpić czasowe utrudnienia w organizacji ruchu.

23 maja – otwarcie ul. Młyńskiej Bocznej

23 maja otworzymy również ul. Młyńską Boczną dla ruchu kołowego, po wykonaniu pełnej konstrukcji drogowej na skrzyżowaniu z ul. Młyńską. W ramach prac powstaną także chodniki.

6 czerwca – droga dla rowerów wzdłuż ul. Lublańskiej (jezdnia zachodnia)

6 czerwca udostępnimy drogę dla rowerów wzdłuż ul. Lublańskiej (jezdnia zachodnia), a do 14 czerwca zakończymy tam prace konstrukcyjne i nawierzchniowe, w tym roboty brukarskie w rejonie wyjścia ze stacji przy Rondzie Polsad. W czasie prac związanych z układaniem chodników i asfaltowaniem mogą występować utrudnienia dla pieszych.

10 czerwca – otwarcie wschodniej jezdni ul. Młyńskiej

10 czerwca udostępnimy wschodnią jezdnię ul. Młyńskiej wraz z chodnikami i drogą dla rowerów. W tym czasie zrealizujemy kompleksowe roboty budowlane obejmujące prace konstrukcyjne i nawierzchniowe, w tym wykonanie chodników i dróg dla rowerów. W trakcie prac możliwe są utrudnienia w ruchu lokalnym i dla pieszych.

Do 20 i 28 czerwca – ul. Lublańska (jezdnia wschodnia)

Do 20 czerwca zakończymy budowę drogi dla rowerów wzdłuż ul. Lublańskiej (jezdnia wschodnia), natomiast do 28 czerwca otworzymy samą jezdnię wraz z chodnikami. W tym czasie będziemy prowadzić roboty związane z wykonaniem nawierzchni drogowej i pieszej.

Zmiany w organizacji ruchu od 30 kwietnia – ul. Dobrego Pasterza

W związku z kolejnym etapem prac informujemy, że od 30 kwietnia do 11 maja wprowadzona zostanie czasowa organizacja ruchu na ul. Dobrego Pasterza – na odcinku od kościoła pw. Jana Chrzciciela do Ronda Barei.

Zakres prac obejmuje kompleksową wymianę konstrukcji nawierzchni wraz ze wzmocnieniem podłoża, prace remontowe na kanalizacji deszczowej i sanitarnej oraz  wymianę studzienek kanalizacyjnych.

Organizacja ruchu:

  • odcinek ul. Dobrego Pasterza (od kościoła pw. Jana Chrzciciela do Ronda Barei) zostanie zamknięty dla ruchu kołowego,
  • wprowadzony zostanie ruch wahadłowy wyłącznie dla pojazdów komunikacji miejskiej i budowy (sterowany ręcznie),
  • chodniki po obu stronach ulicy zostaną zamknięte dla pieszych,
  • tymczasowy ciąg pieszy poprowadzony zostanie wzdłuż bloku przy ul. Dobrego Pasterza 112.

Objazdy:

od al. 29 Listopada w kierunku Ronda Barei:

  • ul. Powstańców → ul. Strzelców
  • (alternatywnie: ul. Powstańców → ul. Lublańska)

od ul. Powstańców w kierunku Ronda Barei:

  • ul. Powstańców → ul. Strzelców

od ul. Dobrego Pasterza (od strony al. 29 Listopada):

  • ul. Dobrego Pasterza → ul. Promienistych → ul. Lublańska
  • (alternatywnie: ul. Dobrego Pasterza → ul. Majora → ul. Powstańców → ul. Strzelców)

Dodatkowe informacje dla mieszkańców:

  • dojazd do kościoła pw. Jana Chrzciciela będzie możliwy od strony skrzyżowania ul. Promienistych i ul. Naczelnej.


Zachęcamy do zapoznania się z grafikami.

Czytaj dalej

Nowa organizacja ruchu na ulicy Łąkowej

Od 29 kwietnia wprowadzone zostaną zmiany w organizacji ruchu na skrzyżowaniu ulic Łąkowa – Meissnera. Kierowcy powinni przygotować się na nowe zasady poruszania się w tym rejonie oraz zmienione relacje przejazdów.

Relacja z ul. Meissnera w ul. Łąkową zostanie wprowadzona jako jednokierunkowa – wjazd będzie możliwy wyłącznie poprzez zawrotkę na wysokości ul. Janickiego. Jednocześnie nie będzie możliwy wyjazd z ul. Łąkowej w ul. Meissnera, co oznacza konieczność skorzystania z alternatywnych tras.

Dojazd do ul. Meissnera z ul. Łąkowej zostanie poprowadzony objazdem przez ul. Ułanów oraz al. Jana Pawła II. Jednocześnie nadal będzie obowiązywał zakaz skrętu w lewo z ul. Ułanów w ul. Łąkową. Kierowcy proszeni są o zwrócenie szczególnej uwagi na oznakowanie oraz zachowanie ostrożności w rejonie zmian.

Przejście dla pieszych z ul. Łąkowej w kierunku ul. Ślicznej pozostaje bez zmian i będzie dostępne przez cały czas trwania organizacji ruchu.

Zachęcamy do zapoznania się z poglądową mapą zmian oraz planowania podróży z uwzględnieniem nowych zasad ruchu. Przepraszamy za utrudnienia i dziękujemy za wyrozumiałość.

Czytaj dalej

Prace wykończeniowe w tunelu

Kilka tygodni temu informowaliśmy o betonowaniu płyty dennej w tunelu, a obecnie prowadzimy tam już prace wykończeniowe!  

Tydzień temu rozpoczęliśmy układanie granitowych posadzek na poziomie -1. Granit to niezwykle trwały materiał – jest on odporny na zarysowania, ścieranie i wilgoć. Dzięki temu świetnie sprawdzi się w przestrzeni, przez którą codziennie będą przechodzić setki ludzi.  

Posadzka będzie też dostosowana do potrzeb osób niewidomych i słabowidzących dzięki fakturowym oznaczeniom nawierzchni w kontrastowym, czarnym kolorze. Na płytkach będą ścieżki prowadzące, ułatwiające poruszanie się po wyznaczonym szlaku, pola uwagi i pasy ostrzegawcze przed zbliżaniem się do potencjalnie niebezpiecznych miejsc. 

Każda płytka ma wymiary 60×30 centymetrów i 3 centymetry grubości. Powierzchnia granitu została płomieniowana, czyli poddana obróbce termicznej, dzięki czemu ma matową, antypoślizgową fakturę. Obecnie mamy ułożone około 400 metrów kwadratowych, a docelowo na terenie tunelu położymy ok 4,5 tysiąca metrów kwadratowych granitu – odpowiada to mniej więcej połowie boiska piłkarskiego!  

Spójrzcie na zdjęciach poniżej jak prezentuje się postęp prac wykończeniowych.  

oplus_50
Czytaj dalej

Tramwaje już jeżdżą!

Najtrudniejsze prace już za nami – pętla Mistrzejowice jest gotowa na przyjęcie pasażerów! 

Nowa, nowocześniejsza pętla 

Nowa, przebudowana pętla ma nowoczesną infrastrukturę, dopasowaną do potrzeb mieszkańców. Mamy tam dwa tory postojowo-odjazdowe, a tramwaje będą przyjeżdżały z dwóch kierunków – ze starej trasy, od ulicy Srebrnych Orłów, jak i z nowej, od ulicy Bohomolca. Oprócz tego zastosowaliśmy tam szereg nowych rozwiązań technicznych, np. technologii ERS – systemu przytwierdzania szyny w otulinie. Taka technologia redukuje wibracje i ogranicza hałas generowany przez przejeżdżające tramwaje.  

Co robiliśmy przez ostatnie tygodnie? 

Choć nie wszystko jest jeszcze gotowe, przygotowaliśmy już infrastrukturę pod to, aby pasażerowie komunikacji miejskiej mogli korzystać z przystanku Pętli Mistrzejowice. Mamy już tam gotowe napędy i sterowanie zwrotnic oraz systemy ich ogrzewania, sieć trakcyjną oraz tory. Część pętli jest też już obsadzona zielenią – będzie tutaj znacznie więcej roślinności niż wcześniej! 

Co zostało jeszcze do zrobienia? 

Pamiętajmy, że pomimo otworzenia pętli dla ruchu tramwajowego, wciąż trwają tam ostatnie prace. Będziemy tam wkrótce stawiać wiaty przystankowe, barierki i ogrodzenia oraz budynek socjalny dla pracowników MPK SA. Oprócz tego wykończymy mur oporowy, oraz położymy asfalt na drodze serwisowej.  

Pętla w liczbach 

Na terenie pętli mamy: 

  • 1200 metrów sieci trakcyjnej, w tym 80 metrów sieci sztywnej, 
  • 32 słupy i 5 bramek, na których rozpostarta jest sieć trakcyjna, 
  • 1013 metrów torów, 
  • 179 prefabrykatów płyt torowych, tworzących stabilną i równą powierzchnię dla torów tramwajowych. 

Odbiory techniczne zdane pomyślnie! 

Wczoraj mieliśmy przejazd techniczny. Po wszystkich odbiorach, możemy oficjalnie przekazać – pętla Mistrzejowice jest gotowa na odbiór pasażerów!

Czytaj dalej

Beton wylali, tunel zbudowali – kolejny kamień milowy za nami! 

Ostatni litry betonu wylane, a konstrukcja tunelu do Mistrzejowic jest kompletna! Osiągnęliśmy kolejny kamień milowy, który przybliża nas do oddania inwestycji. Zakończyliśmy budowę przepompowni oraz betonowanie płyty dennej – jesteśmy już na ostatniej prostej! 

10 000 metrów sześciennych betonu 

“Tunel podzielony jest na osiem sekcji, nad którymi pracowaliśmy etapami. Żeby stworzyć podłogę tunelu – płytę denną – na całej jego długości, zużyliśmy aż 10 000 metrów sześciennych betonu” – mówi Piotr Szumowicz, kierownik robót tunelowych na budowie KST-IV. Dla wyobrażenia skali – to mniej więcej tyle, ile zmieściłoby się w czterech olimpijskich basenach pływackich. 

Żeby zabrać się za ostatni już fragment płyty dennej, musieliśmy wykonać szereg istotnych prac ziemnych i konstrukcyjnych. Najpierw wykopaliśmy teren i wyrównaliśmy grunt. Potem wylaliśmy pierwszą warstwę betonu (beton podkładowy), uszczelniliśmy wszystkie połączenia ze ścianami tunelu i położyliśmy specjalną membranę chroniącą przed wilgocią. Na koniec wzmocniliśmy całość stalowym zbrojeniem i zalaliśmy ostateczną warstwą betonu. 

Na samym ostatnim odcinku wylaliśmy 270 metrów sześciennych betonu, kończąc tym samym budowę płyty dennej. Jest to ostatni etap budowy struktury konstrukcyjnej tunelu, dzięki czemu możemy połączyć dwa istniejące już odcinki torowiska w jeden ciągły odcinek. Pod koniec marca torowisko na terenie całego tunelu będzie ukończone! 

Najniższy punkt tunelu 

Na początku roku zakończyliśmy również budowę przepompowni wód opadowych, która znajduje się w najniżej położonym punkcie tunelu – aż 20 metrów pod ziemią!  

Ten element infrastruktury mieści ponad 300 000 litrów wody i jest kluczowy dla prawidłowego funkcjonowania całej konstrukcji tunelu. Deszcz, woda gruntowa, czy nawet wilgoć skraplająca się na ścianach naturalnie spływa w dół i zbiera się w najniższym punkcie. W przeciwieństwie do drogi na powierzchni, woda nie może odpłynąć grawitacyjnie z tunelu położonego kilkanaście metrów pod powierzchnią, ponieważ otacza go grunt. Nagromadzenie wody stanowiłoby zaś poważne zagrożenie dla całej infrastruktury, grożąc awariami i zakłóceniami w funkcjonowaniu tramwajów.  

Przepompownia zbiera wodę z całego obiektu i magazynuje ją czasowo w specjalnej komorze. Następnie automatycznie uruchamiają się pompy, które tłoczą wodę do miejskiej kanalizacji. Dzięki temu, niezależnie od warunków pogodowych, możemy zapewnić sprawne i bezpieczne funkcjonowanie tunelu oraz komfort podróży pasażerów. 

Czytaj dalej

Postępy na Placu Budowy: Styczeń 2026

Za nami kolejny miesiąc na budowie KST-4!

Choć styczeń przywitał nas wyjątkowo niskimi temperaturami, roboty nie zwalniają tempa!

Od niemal dwóch tygodni ruch na ulicy Meissnera odbywa się jezdnią zachodnią – na jezdni wschodniej rozpoczęliśmy już prace rozbiórkowe. Mimo że ujemne temperatury uniemożliwiły nam prowadzenie robót drogowych, nasi inżynierowie pozostają zajęci na innych frontach. Budujemy kanalizację deszczową i sanitarną, rozbieramy stare nawierzchnie, oraz prowadzimy roboty ziemne i żelbetowe na wyjściach z tunelu. Oprócz tego dużo dzieje się też wewnątrz tunelu, gdzie między innymi montujemy torowisko.

Zachęcamy do obejrzenia najnowszego materiału z budowy i wysłuchania Wojciecha Janosza, naszego kierownika budowy, który szczegółowo opowie o działaniach prowadzonych w ostatnim miesiącu.

Reportaż z Placu Budowy: Styczeń 2026

Czytaj dalej

Postępy w Remoncie Ulicy Dobrego Pasterza

Zakończenie prac na Dobrego Pasterza coraz bliżej!

Do ponownego otwarcia ulicy zostało już tylko kilka dni – planujemy je na 5 grudnia o godzinie 22:00. Co zrobiliśmy w ciągu ostatniego tygodnia?

📍 Warstwy bitumiczne położone są na 300 metrach bieżących drogi, a do czwartku zakończymy brakujące 450 metrów,

📍 Jutro, 2.12, kończymy budowę krawężników,

📍 Kończymy prace nad torowiskiem – przejazd tramwajowy przy Biedronce jest już gotowy, a przy ulicy Krzesławickiej będzie skończony do końca tygodnia,

Do końca tygodnia przygotujemy również organizację ruchu – znaki pionowe i oznakowanie poziome na drogach. Kończymy również prace nad zatokami autobusowymi. Ze względu na konieczność odczekania 28 dni po wykonaniu betonowania, autobusy będą musiały jeszcze przez kilka tygodni zatrzymywać się na drodze (za wyjątkiem zatoki przy budynku Straży Miejskiej, która była oddana wcześniej).

Jesteśmy już naprawdę blisko – dziękujemy, że wytrwaliście z nami!

Czytaj dalej

Przebicie Tunelu na Trasie Tramwaju do Mistrzejowic – kolejne Postępy w realizacji KST-IV

Tunel Tramwaju do Mistrzejowic coraz bliżej finału!

Budowa tunelu w centrum miasta to jedno z największych wyzwań inżynieryjnych w ramach inwestycji KST-IV. W ostatnich dniach budowniczowie z firmy Gülermak osiągnęli kluczowy kamień milowy – przebicie południowego tunelu. Do wydobycia zostały ostatnie metry!

„Dzięki pracy trzech koparek typu Long Arm, w rytmie 6 dni w tygodniu, od 6:00 do 23:00, wydobywaliśmy średnio 600 m³ urobku dziennie. Wcześniejsze obniżenie poziomu wód gruntowych pozwoliło uniknąć przestojów i utrzymać tempo, które w miejskich warunkach jest wyjątkowe.” – mówi Wojciech Janosz, kierownik budowy Tramwaju do Mistrzejowic, Gülermak.

Skala przedsięwzięcia  to ponad kilometr podziemnego przejścia, głębokość sięgająca 14 metrów, ściany szczelinowe i rozparcia tymczasowe – wszystko w gęsto zabudowanej części Krakowa. Drążenie tunelu rozpoczęło się końcem stycznia 2025 roku, po wcześniejszym wykonaniu ścian szczelinowych oraz płyt górnych. Tunel budowany jest metodą podstropową – techniką szczególnie skuteczną w warunkach miejskich, gdzie gęsta zabudowa uniemożliwia wykonywanie wykopów odkrywkowych.
Pierwszym etapem jest wykonanie ścian szczelinowych oraz płyty górnej, która tworzy stabilny strop.

Dopiero później, pod istniejącym już stropem, przystępuje się do usuwania ziemi – bez potrzeby stosowania dodatkowych zabezpieczeń wykopu od góry. Głębokość fundamentów ścian szczelinowych waha się od 15 do 22 m poniżej poziomu terenu, zależnie od poziomu iłów, geometrii ramp i wód gruntowych.

„Dziś mamy już ponad kilometr ciągłego tunelu, a do wydrążenia pozostał ostatni fragment przy ul. Pilotów. Zakończenie wykopów planujemy na pierwszy tydzień grudnia 2025.” – podsumowuje Wojciech Janosz.

Długości poszczególnych odcinków

Tunel na trasie Krakowskiego Szybkiego Tramwaju (KST) IV etapu do Mistrzejowic będzie miał długość 1230 metrów.

  • Tunel wzdłuż ul. Młyńskiej Bocznej / Bohaterów Wietnamu: 50,79 m
  • Tunel wzdłuż ul. Młyńskiej: 104,65 m
  • Podziemny przystanek tramwajowy przy Rondzie Polsad: 66,6 m
  • Tunel pod Rondem Polsad i ul. Lublańską: 234,87 m
  • Południowa rampa dojazdowa ze stacją Młyńskie i wiaduktami: 516,87 m
  • Północna rampa dojazdowa: 256,22 m

Przepompownia będzie jeszcze głębiej

Równolegle inżynierowie z firmy Gülermak przygotowują teren pod budowę przepompowni wód opadowych, która powstanie jeszcze głębiej, bo 4 metry poniżej przyszłego torowiska.

To kluczowy element całej infrastruktury, ponieważ w tunelu położonym kilkanaście metrów pod powierzchnią terenu naturalny odpływ wód deszczowych i roztopowych jest niemożliwy. Woda gromadzi się w najniższych punktach konstrukcji, a jej nadmiar mógłby doprowadzić do zalania torowiska, uszkodzenia instalacji elektrycznych i systemów sterowania, a w konsekwencji do wstrzymania ruchu tramwajów.

Przepompownia będzie działać jak serce systemu odwodnienia – zbierze wodę z drenaży i studzienek tunelowych, a następnie przekaże ją do miejskiej kanalizacji, niezależnie od poziomu wód gruntowych. Zostanie wyposażona w automatyczne czujniki poziomu wody, które uruchomią pompy w razie intensywnych opadów, zapewniając bezpieczeństwo i ciągłość ruchu tramwajów nawet w trudnych warunkach pogodowych.

Budowa tunelu to nie koniec prac

Najbliższe miesiące po zakończeniu budowy tunelu to etap, w którym prace ziemne ustępują miejsca montażowi kluczowych instalacji i systemów. W pierwszej kolejności zostaną wykonane izolacje przeciwwodne, a następnie układane będą torowiska, sieć trakcyjna oraz systemy bezpieczeństwa, w tym wentylacja czyi monitoring. Po zakończeniu wyposażenia rozpoczną się testy funkcjonalne – sprawdzanie działania pomp, systemów sterowania ruchem i zasilania. Kolejnym krokiem będą odbiory techniczne, które potwierdzą zgodność z projektem i normami bezpieczeństwa. Cały ten proces został zaplanowany na przyszły rok, tak aby w momencie uruchomienia trasy tunel był w pełni gotowy do bezpiecznej eksploatacji.

Czytaj dalej

Prace na Alei Jana Pawła II

UWAGA!

Szanowni Mieszkańcy,

Informujemy, że dzisiaj, 27.10.2025, w nocy (od godziny 22:00 do 06:00) na obszarze Alei Jana Pawła II będą prowadzone prace związane z demontażem starej sieci ciepłowniczej. Zachowany będzie przejazd autobusowy.

Przepraszamy za utrudnienia.

Czytaj dalej